محمد علي حزين لاهيجي
25
فتح السبل ( فارسى )
اوست . مىنويسند : « وقتى كه مردم لار به سركردگى ميرزا ابراهيم كلانتر در برابر محمّد خان نمايندهء نادر شاه قيام كرده و او را كشتند به خانهى حزين آمدند و اين نشان مىدهد كه وى در اين حوادث نقشى داشته است ، و هنگام كه نمايندهى ديگر نادر شاه بدانجا آمد حزين مردم را در برابر وى وادار به مقاومت كرد و در كشتارى كه روى داد عدهيى از ميان رفتند ، بعضى گناه اين جنگ را به گردن حزين مىدانند » « 1 » . دانشمندى كوشا و نستوه و پركار از فهرست آثار فراوان و متنوّع اين دانشمند جامع و ذى فنون مىتوان دريافت كه او نويسندهاى سخت كوش و پرتلاش بوده و بيشتر اوقات خود را به نگارش و تأليف و سرودن شعر و مشق خط اشتغال داشته است . و حتى آنگاه كه بار سفرهاى دراز بربسته ، از اين مهم غافل نبوده و هرجا محققى يافته با او به گفتگو نشسته و از محضر او استفاده كرده است و گاه خود در اين شهرها حوزهء درسى دائر كرده است . اوائلى كه با پدر به سفر مىرفت به دليل داشتن اين خصوصيت كتابهايى با خود مىبرد و در طول سفر نزد پدر به آموختن دانشهاى گوناگون مشغول بوده است . وى براى فراگيرى بيشتر گاه با دانشمندان غير مسلمان نيز گفتگوهايى داشته و در يزد با عالمى زردشتى به نام رستم - كه كتب مجوسى و حكمى فراوانى در اختيار داشته ، آشنا مىشود و با وى در زمينهء نجوم به بحث و گفتگو مىپردازد و براى آگاهى دقيق از مبانى عقيدتى اديان با دانشمندان آنها رابطه برقرار مىكند . سفرهاى بسيار و مشاهدهء اطراف و اكناف ايران و هند و عراق و حجاز و ملاقات با شخصيتهاى اجتماعى ، علمى و سياسى مناطق مختلف و روابط نزديك و دوستانهء او با
--> ( 1 ) . روضة الشعرا واله داغستانى : نسخهء خطّى